Binanın depreme dayanıklı olduğu nasıl anlaşılır?

Gözle bakmak yetmez, ama başlangıç noktasıdır

Deprem güvenliği bir binanın içinde, kolonların ve kirişlerin içindeki donatıda, betonun kalitesinde ve temelin zeminle ilişkisinde saklıdır. Bunların hiçbiri boyalı bir duvarın arkasından görülemez. Bu yüzden “bina sağlam görünüyor” cümlesi, deprem güvenliği hakkında neredeyse hiçbir şey söylemez.

Yine de bir sıralama vardır. Önce belgelere, sonra gözle görülebilen işaretlere bakılır; şüphe varsa teknik incelemeye geçilir. İlk iki adım karar vermeye yetmez ama incelemenin ne kadar acil olduğunu gösterir.

1. Belgelere bakın

Yapım yılı ve ruhsat. Binanın hangi dönemde ve hangi yönetmeliğe göre projelendirildiği önemlidir. Deprem yönetmelikleri zaman içinde sıkılaşmıştır. Eski bir yönetmeliğe göre yapılmış olmak binanın mutlaka riskli olduğu anlamına gelmez, ama güncel kurallara göre yeniden değerlendirilmesi gerektiğine işaret eder.

Proje ve yapı denetim kayıtları. Statik projenin bulunup bulunmadığı ve binanın yapı denetim sistemi içinde yapılıp yapılmadığı sorulmalıdır. Proje ile uygulamanın uyumu, belgelerin varlığı kadar önemlidir.

Sonradan yapılan değişiklikler. Zemin kattaki bir dükkânda duvarların kaldırılması, kolonların kesilmesi ya da kat ilavesi yapılması binanın davranışını bütünüyle değiştirebilir. Bu değişikliklerin ruhsatlı olup olmadığı ayrıca araştırılmalıdır.

2. Uyarı işaretlerini tanıyın

Aşağıdaki işaretler binanın kesin olarak riskli olduğunu göstermez, ama uzman incelemesini gerektirir:

• Zemin katın farklı olması. Üst katlar duvarlarla dolu, zemin kat ise geniş dükkân camlarıyla açıksa, yumuşak kat oluşmuş olabilir.
• Kısa kolonlar. Bant pencereler ya da yarım yükseklikte duvarlar kolonun serbest boyunu kısaltıyorsa, kısa kolon etkisi ortaya çıkabilir.
• Taşıyıcı elemanlarda çatlak. Kolon, kiriş ve perde duvarlarda görülen, özellikle çapraz ya da zamanla büyüyen çatlaklar.
• Paslanmış donatı ve dökülen beton. Bodrum ve ıslak hacimlerde betonun kabarması, donatının görünür hâle gelmesi.
• Nem ve su baskını geçmişi. Sürekli nemli bodrumlar, donatı korozyonunu hızlandırır.
• Eğilme ya da oturma. Kapı ve pencerelerin sıkışması, döşemelerde fark edilir eğim.

3. Kesin cevap: teknik inceleme

Bir binanın deprem performansı ancak yerinde yapılan teknik incelemeyle belirlenir. Bu inceleme genellikle şu adımları içerir:

• Binanın rölövesinin çıkarılması ve taşıyıcı sistemin belgelenmesi
• Betondan karot numunesi alınarak dayanımın ölçülmesi
• Donatının yeri, çapı ve durumunun cihazla ya da yerel açma ile tespit edilmesi
• Zemin bilgilerinin değerlendirilmesi
• Toplanan verilerle deprem yönetmeliğine göre performans hesabı

Hesabın sonucu binanın beklenen depremde nasıl davranacağını gösterir. Burada önemli bir kavram da sünekliktir: hasar alsa bile ani göçmeyen bir bina, can güvenliği açısından çok farklı bir yerdedir.

Riskli yapı tespiti

Kentsel dönüşüm kapsamında yapılan riskli yapı tespiti, bu incelemenin mevzuatla tanımlanmış bir türüdür ve yetkilendirilmiş kuruluşlar tarafından yapılır. Sonuç resmî bir karardır ve binanın geleceğini doğrudan etkiler. Bu yüzden başvurmadan önce sürecin hak sahipleri için ne anlama geldiğini öğrenmek faydalıdır.

Deprem sonrasında yapılan hasar tespiti ise farklı bir iştir; depremin binada oluşturduğu hasarın derecesini belirler.

İnceleme sonrasında ne olur

İnceleme binanın yeterli olduğunu gösterebilir. Yetersizlik varsa iki yol vardır: güçlendirme ya da yıkıp yeniden yapma. Hangisinin doğru olduğu, binanın durumuna ve maliyetlerin karşılaştırılmasına bağlıdır. Bu karşılaştırmayı güçlendirme mi, yıkıp yeniden yapmak mı yazısında ayrıntılı olarak ele aldık.

Ev alırken ya da kiralarken

Bir daire almadan önce binanın yapım yılını, ruhsatını ve yapı denetim kaydını sormak, zemin kattaki kullanımı gözlemlemek ve bodrumu görmek temel adımlardır. Satıcının ya da yöneticinin “sağlamdır” demesi bir belge değildir. Şüphe varsa, satın alma kararından önce bir uzmana bakım yaptırmak, sonradan yaşanacak her sorundan daha ucuzdur.

Sonuç

Binanın depreme dayanıklı olup olmadığı belgelerle başlayan, uyarı işaretleriyle şüpheye dönüşen ve teknik incelemeyle kesinleşen bir sorudur. Tahmin yürütmek yerine ölçmek, hem can güvenliği hem de doğru yatırım kararı için tek güvenilir yoldur.

Ofisimiz Kuzey Anadolu Fay Hattı üzerindeki Erzincan’dadır ve deprem güvenliğini projenin en başından ele alırız. Türkiye’nin hangi ilinde olursanız olun, binanızla ilgili süreci birlikte planlayabiliriz.